Menu Xerais

Natureza, sincronía, cultura: «O bosque é grande e profundo», de Manuel Darriba. Texto de Ana Salgado

Reproducimos un texto crítico de Ana Salgado sobre O bosque é grande e profundo, de Manuel Darriba, escrito para a presentación da novela en Vigo.

 

Natureza, sincronía, cultura

Podería ser que non houbese realmente escrita antisentimental e desde logo unha non se pode instalar no espazo da obxectividade coa idea de quedar a vivir unha tempada. Tiven unha versión do libro que hoxe presentamos, titulada daquela O bosque, hai uns anos. Lina aínda coa reverberación de Branco, a novela anterior, que é inacabable. Non sei dos motivos que pode ter Darriba para confiar na miña habilidade lectora, atribúoo ao cariño dos amigos compartidos, así medien a distancia física e o correo electrónico. Digo isto como prevención: se cadra non son capaz de facer unha lectura distanciada da novela que hoxe presentamos, O bosque é grande e profundo, de Manuel Darriba, editado en Xerais no remate do verán pasado. Non teño intención de ocultar que me parece un libro extraordinario: a súa potencia e o tempo que ocupou na miña cabeza foron aumentando a medida que pasaban os días desde que lin esta versión que agora temos.

 Vou procurar contarvos algunhas das que foron para min as maneiras de entrar no libro tratando de pensar con el. Empezando polo lugar común que di que hai moitas formas de ler O bosque… Unha primeira se cadra é aquela que simplemente se deixa levar ‒e isto pode parecer contraditorio nunha prosa fendida á machada‒ pola tensión formal, por un fluír de palabras ermas. Outra pode ter como interese procurar na estrutura, pensar non tanto na desigual extensión das dúas partes da novela ‒ben máis longa a primeira, a titulada “Hansel”, cá segunda, “Gretel”‒ como na relevancia dos textos finais, ambos os dous breves. Un epílogo, “Entrevista”, e un posfacio, “Antes”, que dan para abondas voltas sobre canto máis abren o arco de interpretacións dunha novela xa en por si esquiva. Tamén homenaxes respectivamente a Bertol Bretch e Scott Fitzgerald, segundo palabras do autor.

 O camiño posible que segue procura xustamente nas referencias literarias de que se compón a novela. Empezariamos nese conto popular que está apuntado nos títulos. Digo popular e podería dicir tamén tradicional, e isto sitúanos nun universo que non é casual. Mesmo aínda que o azar sexa unha das preocupacións declaradas por Darriba no seu camiño literario, no resultado nada parece estar guiado por el.

 Nunha reportaxe de Xiana Arias no Diario Cultural falou o escritor sobre a influencia do imaxinario tráxico das novelas e películas do Oeste, e tamén do peso do universo que parte da Biblia á hora de compor este libro. Iso que Darriba apunta sobre o western xúntase para min á que entendo como sorte de contarmos coa escrita de Bieito Iglesias. El sempre nos recorda as conexións deste mundo coas súas vivencias de fillo da emigración criado polos avós nun concello rural próximo á cidade de Ourense, e sabe as maneiras para conectar iso coas súas lecturas de William Faulkner. Nos mesmos días en que cavilaba nisto, vin por primeira vez O home que matou a Liberty Valance de Jhon Ford, e todo isto levoume a outra idea arredor da novela que me pareceu relevante: a de que poida ser O bosque é grande e profundo unha contestación a que haxa fenda entre natureza e cultura. Dalgunha maneira a lectura que Manuel Darriba fai con e tamén a contrapé de Nietzsche, filósofo polo que lle coñecemos querenza.

 No 2009 puidemos publicar en ProTexta unha carta que Darriba compuxo para o filósofo alemán e que pensamos forma parte do mesmo ciclo de escrita ca O bosque… Titúlase “Escoitando oulear lobos” e dela tiro algúns fragmentos, por se contribúen a darlle corpo a esta idea. Comeza así: “O lugar onde estou agora é un trasunto perfecto do estado de desorde que reina desde hai tempo na miña mente. Vostede poderá entendelo. A lectura das súas obras crea sempre unha agradable sensación de fraternidade no exceso. Con esa ebriedade veño de tomar ao asalto unha cabana perdida no corazón do bosque atlántico.”. Ou, noutro fragmento: “A carballeira que rodea a casa fíxome sentir a convulsión que latexa en todas as súas páxinas, señor, que só podemos chamar enerxía elevada á máxima expresión. Pasan os días e todo o que contemplo ten esa vibración primaria, esa incandescencia de corda tensa que non é asimilable pola razón. Vostede deixou ben claro que a propia razón non pode falar fóra de si, e o que queda do outro lado do limiar é poesía.”.

 Se falo dunha contestación ao binomio que coloca a natureza enfrontada á cultura é porque na novela se establece, penso que de maneira maxistral, un continuo entre unha e a outra nunha realidade extrema. Non se len nunca os valores ilustrados, a razón, a luz, o progreso, de maneira acrítica, desde un humanismo laxo, senón desde o cuestionamento deste. Paréceme que é desde ese espazo do pensamento contemporáneo desde onde debemos ler o feito de que a Gretel, en lugar da madrasta ou unha bruxa do bosque, a coide esa súa profesora que le unha e outra vez O corazón da escuridade de Josep Conrad ‒gústame pensar que na tradución do poeta Manuel Outeiriño‒, entre o entullo de algo que foi cidade. E tamén, e non afondo nisto tratando de non contarvos demais a quen nos lésedes a novela, a inequívoca adscrición dos dous irmáns protagonistas a unha clase social.

 Antes de chegar aquí estivo algo que comezou como intuición: víalle á novela de Darriba máis conexións coa escritora húngara en lingua francesa Agota Kristof quen, na súa triloxía que inicia O gran caderno, percorre o tempo de posguerra europea que abre 1945, ca coa ficción postapocalíptica que Cormac McCarthy constrúe n’A estrada, coa que a vencellaban as crítica que fora lendo, con esa cor negra dun tempo futuro e agónico. A novela do escritor estadounidense ten tamén moito de elevación bíblica, pero se cadra parte en realidade máis do Xénese ca do Apocalipse. Léoa como unha ficción conservadora non só porque o sexa o seu final, entre o alegórico e a insistencia definitiva na redención presente nos valores da familia tradicional. Tamén á luz desa prevención que o filósofo Slavoj Žižek estableceu sobre a ideoloxía reaccionaria subxacente a moitas das recoñecidas ficcións apocalípticas, características das épocas de crise, e o seu potencial desmobilizador.

 Na procura de referencias críticas que me axudasen a fiar algo máis a súa lectura, a afianzar unha interpretación, a situar o libro en relación con outros, acudín tamén á atención que tivo no campo cultural en castelán. O bosque é grande e profundo conta cunha tradución a esta lingua editada por Constantino Bértolo no selo Caballo de Troya. As lecturas que fun atopando reiteraban a localización da novela nun terreo distópico, posapocalíptico. Precisaba entón achar argumentos para dar contado por que na miña cabeza, como comentaba antes, O bosque… seguía máis cerca de Agota Kristof ca de Cormac McCarthy. E isto vai máis alá de motivos temáticos como que Darriba e Kristof coloquen nas súas novelas dous irmáns aos que separa unha guerra e une a aprendizaxe da violencia. Aquí viñeron axudarme textos que tivera á man desde o comezo. A contraportada de Xerais, na que lemos que o autor concibe a literatura como “discurso indagatorio no bosque do real”. A de Caballo de Troya onde atopamos: “O bosque como espazo moral no que a vida perdeu os seus aditamentos máis hipócritas ‒isto é, iso que chamamos civilización ou cultura‒ e onde a única lei é (coma sempre) a lei do máis forte, do máis cruel, do máis astuto, do máis arteiro”. E con argumentos máis detallados, que contribuíron definitivamente a ir situando a miña intuición sobre a necesidade de ler a novela á luz desa “indagación no bosque do real”, dese “coma sempre”, o texto repleto de lucidez que o poeta Xabier Cordal escribiu para a presentación d’O bosque… en Lugo, e que espero que poidamos ler axiña publicado.

 Estou agora máis convencida de que a potencia maior da novela de Darriba parte, igual ca en moitos dos libros anteriores, da súa gran capacidade para conxugar a elusión e o afondamento nos moitos mecanismos de poder. Tamén do seu sentido da historia, do feito de que esa postapocalipse, posguerra ou o que for, pode estar sendo agora mesmo. E incluso aquí mesmo: a novela amosa coñecemento dunha sociedade tradicional aínda viva, desde as súas maneiras de relacionamento silente ata o mundo dos oficios. Calquera lectora nacida, poñamos que nos anos 70 nun lugar dunha das nosas parroquias, que andase co tempo o camiño cara á vila e cara á cidade, recoñecerá na novela as células que compoñen ese universo. O libro de poemas de 2010 titulado Os indios deixaron os verdes prados e o documental Pacios, as fotos da memoria, que Manuel Darriba guionizou e dirixiu en 2011 ‒nun proxecto compartido co fotógrafo sarriao Toño de López‒ comparten esta ollada. É respectuosa como poucas á hora de recoñecer un tipo de sociedade entre o esvaecemento e a invisibilización, coñecedora de Otero Pedrayo pero situada á marxe da arcadia campesiña, recoñecedora daquilo que Walter Benjamin nomeou treboada de ruínas que chamamos progreso dunha maneira ‒sei que os adxectivos lle acaen mal a esta novela‒, sutil e iluminadora. Así podemos ler este libro de Manuel Darriba a canda A guerra de María do Cebreiro e Daniel Salgado, Da máquina de Alberto Lema, Carne de Leviatán de Chus Pato ou a indagación no discurso político de Nieztche que Francisco Sampedro titulou a comezos deste século A aristocracia imposible, obras que cadran mal coa ucronía.

Ana Salgado

Deixa un comentario!