Menu Xerais

Cando a poesía xorde dun estado de desolación absoluta: «Raíz da fenda», de Berta Dávila. Crítica de Antía Marante Arias

A revista Grial, que edita Galaxia, publicou unha recensión crítica de Antía Marante Arias sobre o poemario Raíz da fenda, de Berta Dávila.

 

 

As palabras baixo o subsolo

Desde a publicación das súas primeiras obras —os poemarios, Corpo baleiro (Espiral Maior, 2007) e Dentro (Edicións Fervenza, 2008) [Premio Avelina Valladares, 2008]—, a novela Bailarei sobre a túa tumba (Biblos, 2008) e o libro de relatos A arte do fracaso (Barbantesa, 2010)— ata hoxe, Berta Dávila (Compostela, 1987) afianzou fortemente a súa posición dentro do panorama literario galego grazas á recente obtención de dous galardóns –XV Premio Xohán Carballeira de Poesía do Concello de Bueu e VII Premio de Narrativa Breve Repsol– que facilitaron a publicación do libro de poemas Raíz da fenda (Xerais, 2013), e da novela curta O derradeiro libro de Emma Olsen (Galaxia, 2013), respectivamente. Raíz de fenda convértese en sucesión ordenada de “poemasvivencia”, isto é, de composicións onde se recrean e trasladan ao presente máis inmediato, aqueles instantes do pasado que quedaron gravados a lume no re(cor)do por tratarse de experiencias duras e inevitables como poden ser a perda de seres queridos, a convivencia coa enfermidade ou o desamor. O tratamento literario destes asuntos materialízase nun poemario onde se desactiva a adxectivación a prol da recuperación das vivencias vencelladas a uns sentimentos tan fortes e descarnados como innomeables. É nestas coordenadas, onde a construción do poema, tal e como se revela no poema 98, pasa a equipararse a algo tan material como o feito de dobrar o papel para confeccionar “unha grúa de origami” –símbolo que se traslada do interior do poemario á portada– e así, o esforzo empregado en cada dobra resultará similar ao traballo investido en procurar a palabra exacta para pechar cada un dos versos, asumindo desde o principio que a linguaxe empregada é un código insuficiente para falar das experiencias vitais escollidas.

Xa en relación a Corpo baleiro, primeiro poemario de Dávila, o poeta Fernán-Vello falaba de “poesía da resonancia do sentimento”. Esta denominación ben podería reutilizarse á hora de caracterizar Raíz da fenda, en tanto que libro construído coa clara vontade de revivir a dor pasada para volatilizala, vivificar o que debera ser esquecido e, deste xeito, furgar no experimentado para asumilo en forma de aprendizaxe persoal mais transferible á colectividade. Neste punto reparamos como, malia a que planea sobre o eu poético dos versos de Dávila a sombra da soidade máis desacougante, existe unha clara vontade de conectar as experiencias ben a unha cadea en feminino, marcadamente familiar —“somos fillas dunha lingua dura e forte”—, ben a un conxunto xeral de sobreviventes –“Sobrevivín a cinco fisuras”– e vencidos –“aprender a falar do que perdín / como farían os vencidos / con esa soidade de bandeira soterrada”–, capeadores dos embates da vida.

Raíz da fenda xorde dun estado de desolación absoluta que reforza o verso de Antonio Gamoneda — “Arden las pérdidas. Y ardían en la cabeza de mi madre”—, escollido como paratexto inicial, que dará inicio ao poemario e forma parte do extenso cadro de referentes literarios de Dávila, entre os que se atopan Tolstoi, Jaime Sabines, Pilar Pallarés ou o cantautor Bob Dylan. O libro, articulado en cinco partes ou fisuras —“fogar”, “oco”, “simetrías”, “derrotas” e “verbo”—, constrúese como colectánea de experiencias que non só desequilibrarán a existencia do eu poético, senón que determinarán a súa construción como individuo. Así, a lectura devirá nun tránsito sentimental que adquire grande intensidade nas “fisuras” centradas tanto na reflexión sobre a perda e as múltiples materializacións, físicas e metafóricas, da súa pegada –“fendas”, “ocos”, “cicatrices”– como na reflexión metapoética.

Esta lectura de Raíz da fenda –unha de tantas– subliña o diálogo que o eu poético establece coa “familia”, os “obxectos e lugares” e as “perdas”. En primeiro lugar percíbese un eu que, malia a súa existencia desacougadamente solitaria, no canto de caracterizarse per se, pasa a definirse en relación aos seus —a nai, o pai, os avós— e a encadrarse nunha cartografía familiar —ou “tecido”— inzada de ausencias.

Desta evocación das perdas familiares xorde ademais a reflexión sobre a dialéctica “eu/herdanza” e os conflitos que xorden ao cuestionárense costumes observadas —“se ese é o meu signo: / ser sombra nos comedores / da casa familiar”—. Mais a familia tamén é espello onde recoñecerse —“atopei o lugar do que veño”— e definirse —“mentres escribo / meu pai afunde as mans na terra / e deixa unha semente / loitamos corpo a corpo / os dous / el co suco, eu co poema”— e recorrendo a unha imaxe que conecta coa definición por contraste que encerraba o poemario de Chus Pato A ponte das poldras (Galaxia, 1996) —“A primeira entre todas elas que non sei / cavar, nin segar, nin vendimar…”—, onde se apelaba á reflexión sobre a fenda existente, en canto a medio de vida, entre as mulleres escritoras e as súas devanceiras.

Asemade, os versos aparecen inzados dos obxectos herdados, que conectan xeracións —“a pluma que a miña avoa mercou para asinar os cheques, “a rebeca de la portuguesa”— e que no presente adquiren novas funcións, quizais máis transcendentes —“trazo con ela bosquexos para os versos primeiros”, “agora póñoa eu / cando me invade o frío, de dentro a fóra”. Deste xeito os obxectos, ademais de inspirar os poemas — “souben que o poema / estaba aí, latente, dalgún modo”—, convértense en pegadas presentes que chaman a atención non só sobre os ocos existentes na cadea familiar, senón sobre a imposibilidade de enchelos —“e sen ti, ficariamos espidas á intemperie, / diluídas na chuvia, soas / sen pasado”—, na liña, malia as diferenzas, da “poética do obxecto” traballada por Tembrás en O pouso do fume (Espiral Maior, 2009). Do mesmo xeito, sobrancean no poemario múltiples referencias espaciais asociadas ás “fendas”, entre as que se atopan desde a casa familiar, concibida como escenario onde chocan frontalmente as lembranzas da nenez co desacougo que trae a realidade inmediata, ata o aséptico hospital ou o camposanto, onde por convención calquera linguaxe resulta case que anulada pola dureza do que alí se vive. Asemade, xunto aos lugares mencionados, en Raíz da fenda tanto os poemas —“O POEMA: / cando entres neste cuarto / tes que contar os pasos / para orientarte”— como as ausencias descritas pasan a converterse en espazos, situados no subsolo (da lembranza), que volven transitarse poeticamente para cauterizar todas as feridas.

Nunha recente intervención da autora —recuperada na súa bitácora Confabulario novo (http://confabularionovo.blogspot.com.es)—, Dávila reflexiona sobre a importancia da literatura en tempos salvaxes a través da historia do novelista alemán Ernst Wierchert, que “escolle a escrita para sobrevivir” e oculta baixo a terra do campo de concentración de Buchenwald as follas do que posteriormente será a obra Der Totenwald.

A través de Raíz da fenda a poeta apela a esas follas que Wierchert oculta, á “la das ovellas soterrada”, aos pensamentos que non saen á luz, á raíz mesma das cicatrices para, finalmente, avanzar no abandono do subsolo onde se atopan —“onde as poucas cousas imprescindibles habitan”— e iniciar o voo —“precisei destruírme / para facerme de novo tralo golpe”— para completar un proceso de dó tan irremediablemente persoal que chama a atención sobre a universalidade e os denominadores comúns.

Antía Marante Arias

Comentarios pechados