Menu Xerais

Crítica de Xosé Manuel Eyré sobre «Despois da medianoite», de Salma

Xosé Manuel Eyré publica en A Nosa Terra unha recensión crítica sobre Despois da medianoite, da escritora india Salma.

Como viven as mulleres musulmás na India

Imos comezar esta crónica coas palabras con que María Reimóndez remata o seu limiar: “Estas que nos abren a noite de par en par para buscar a luz do día”. Refírese ao texto da novela de Salma. E queremos comezar así porque, unha vez lida a novela, esa é a sensación que fica no lector: a de que esta lectura esgaza a ignorancia que os occidentais adoitamos ter da vida oriental. Porque como mosaico de vida, a novela de Salma non ten prezo. Non ten prezo porque a amplitude da análise e retrato social déixannos unha panorámica impagábel: á vez xeral ou de conxunto ou exterior, e individual e privada ou íntima.

Teña o lector a seguranza de que esta é unha novela cuxa lectura non o deixará indiferente. Hai que ter o corazón moi duro para non sentir como se che van conmovendo as entrañas a medida que se vai lendo. E velaquí un valor que tampouco deixa de ser literario. Se hai algo indiscutíbel é que certas lecuturas teñen o poder de querer intervir na sociedade e son incomptíbeis coa indiferenza ou neutralidade do simple espectáculo que unha historia contada é. O cal é válido tanto para a primaria comunidade receptora, a támil, como esta occidental en cuxa lingua agora podemos ler a novela de Salma. Co engadido de que é a támil a máis interesada, porque ela é a espellada. Para situar o lector, digamos que a comunidade Támil Nadu está situada no sur da India. Trátase, a da novela, dunha comunidade rural onde a cidade de Madurai é un dos seus referentes e cunha poboación que ten na emigración (sobre todo a Singapur e Sri Lanka) un destino ao que lle é moi difícil escapar. E fica aínda por mencionar a característica fundamental: é unha comunidade de relixión musulmá, comunidade rural (o que engadimos coa esperanza de que a vida nas comunidades urbanas presente outras connotacións máis liberais.)

Porque a vida que retrata Salma nesta novela, a vida destas mulleres rurais e musulmás, a ollos de calquera occidental non musulmán, semella un exercicio de tortura difícil de imaxinar; e para quen o dea imaxinado, difícil de comprender. Sería difícil de comprender aínda que estivésemos en pleno século XIX; máxime hoxe, xa entrado o XXI, unha sociedade na cal a muller representase tan pouco. A muller, ese ser humano (é importante este adxectivo), que nos dá a vida, que é a orixe de todos, de homes e mulleres. Esa sociedade, unha sociedade na cal o rol da muller é máis semellante ao dunha escrava ou animal doméstico que o que se agarda atopar na especie humana. Unha muller á que moi cedo se lle nega a cultura e o ensino; unha muller á que en canto menstrúa xa lle están procurando o marido ( tantas veces moito máis vello ca ela) a quen servirá de por vida. Son máis as características definitorias da muller rural de Tamil Nadu, porén esas dúas citadas son a orixe, son o centro desta novela. Porque de aí resulta que, agás afortunado azar, eses matrimonios afogan a muller, entérrana en vida. Sendo ela, para máis, a súa propia carcereira, o que permite e fomenta e describe coma ideal a relixión musulmá que profesan

A estratexia narrativa é simple, mais moi efectiva. Primeiro retrátase a vida nesa comunidade; logo, dentro desa vida aparece o drama; o drama que desembocará en traxedia. Estas tres partes secuencias constitúen a estrutura da novela, sendo a primeira a máis extensa. Para levala adiante, nas condicións ao comezo citadas, é preciso un elevado número de personaxes e que estas representen abanos de idade diferentes. É así, da man destas mulleres, que se nos retrata a vida nesa comunidade támil musulmá, en capítulos que tenden a non ser longos. Un retrato, xeral e indivual, moi atento ao pormenor e onde as personaxes fican cunha configuración salientábel que as reafirma como seres de carne e óso, aspecto moi importante tratándose dunha novela realista. Son moitas esas personaxes e esa é a sensación que deixan, aínda que algunha (pensamos en Wahid, e é unha personaxe central) sexa sospeitosa de excesivo idealismo.

Velaquí, pois, valores estritamente literarios, por se non abondaban os humanos primeiramente comentados, e polos cales a comunidade receptora lle fixo ouvidos xordos, doída, sen dúbida, por este valente retrato da situación da muller. Non exactamente polo retrato, senón porque o home non fica ben parado, aínda que a finalidade da novela non sexa denigrar o xénero masculino senón expoñer a dramática, a tráxica situación da muller. Por iso e porque a contundencia da denuncia de Salma exprésase cunha delicadeza notábel, que, precisamente por ser así, por esa delicadeza, resulta aínda máis dura.

Ler a denuncia da situación da muller nesta novela de Salma, e non lembrar a peza teatral A casa de Bernarda Alba (Federico García Lorca) resulta imposíbel. E moi útil. Non hai tanto que as cousas pasaban, no occidente, de maneira moi parecida…

Xosé Manuel Eyré

Comentarios pechados