Menu Xerais

Diego Ameixeiras: «Na novela, establecer diferenzas entre o ben e o mal non te leva polo bo camiño». Entrevista de Alberto Ramos sobre «Todo OK»

Dioivo publica unha entrevista de Alberto Ramos a Diego Ameixeiras sobre a súa novela Todo OK (Foto de Manuel Ríos).

 

«Confiar o futuro a alguén cada catro anos só é un rito democrático, non leva a ningures»

Diego Ameixeras (Lausanne, Suíza, 1976) vén de publicar en Xerais a súa nova novela, Todo OK. Nesta ocasión, o autor de Dime algo sucio ou Asasinato no Consello Nacional, escolleu un feito real para recrear a loita pola supervivencia social dun personaxe ficticio. O suceso elixido por Ameixeiras é unha operación de narcotráfico fracasada, que rematou nun episodio un chisco absurdo no momento en que a Garda Civil atopou un submarino abandonado en plena Ría de Vigo. “En agosto de 2006, unha organización colombiana planeou introducir en Galiza varias toneladas de cocaína cargadas no interior dun narcosubmarino, pero a operación nunca chegou a realizarse. O somerxible non reunía as mínimas condicións de seguridade e acabou sendo localizado pola Garda Civil, tras ser abandonado cun dos motores en marcha e o depósito cheo de combustible. Tres meses máis tarde, o xuíz ordenou a detención dos principais implicados no suceso. A transcrición das conversas interceptadas pola policía demostrou que os narcos galegos, encargados do submarino, tentaron convencer os colombianos até o último momento de que a descarga podía efectuarse sen dificultade. <<Todo OK, todo OK>>, dicíanlles”. Con esta entrada do libro, Ameixeiras lembra o episodio a partir do cal crea a personaxe protagonista: Inés Landeira, muller involucrado na operación. Cun pé e medio no caldeiro, presionada polos mandos da benemérita, enferma e necesitada dun aval bancario que lle permita seguir na súa casa, Inés, coñecida como “A Coxa”, loita contra os límites dunha situación, dun colapso existencial ante o que non se resigna.

Por que escolleu este feito para recrear a súa última novela? Que ten esta historia?

É un punto de partida. Na novela non se recrea o suceso, porque decidín que a historia fose un episodio posterior á operación frustrada e a aparición do submarino, destinado a empregarse nunha descarga de coca. Non quería contar esa historia, porque ten un certo punto surrealista. A verdade, foi un acontecemento algo chapuzas. O submarino carecía das condicións axeitadas para a navegación e realmente quen estivera dentro do submarino tivo que liscar. O que quixen foi coller unha personaxe ficticia que participara nesa operación e contar como está intentando saír cara a diante. Vive unha situación moi difícil, está pendente de xuízo e practicamente está a piques de entrar no cárcere. Esa personaxe, Inés, intenta salvar todos os obstáculos posibles para se liberar dese destino de prisión. Polo menos, loita para que non sexan tantos os anos que lle van caer. Está tentando fuxir das súas propias circunstancias.

Cébase vostede un pouco coa protagonista, non? Dígoo porque está a piques de entrar no cárcere, presiónaa a policía, ten unha nai moribundo, está enferma…

Si, a verdade é que está nunha situación límite. Non ten boa saúde, ten unha situación familiar complicada, saíu hai un tempo dunha relación que non lle sae da cabeza, intenta saír dunha situación que a vai levar ao caldeiro… Si, ten bastantes frontes abertas. É o punto de partida da novela. O libro conta como procura solucionar todos eses problemas. É unha historia tráxica.

Ademais do protagonista, dáme a sensación de que ten un aire coral, de que hai moitísimas personaxes, unha constelación. Dáme esa impresión e de que cambia con respecto a outras obras súas, nos que non se sentía tanta variedade de personaxes. É unha impresión, pero pode ser que eu sexa un lector terríbel.

[Ri] Tampouco me parece que sexa unha obra coral. Noutras novelas si que hai personaxes protagónicos como detectives, pero tampouco identifico esta novela como un cambio con respecto ao anterior. Non todas as novelas negras se constrúen sobre un policía ou un xornalista que deba solucionar un enigma e que vive moitas cousas. Esta é unha novela negra que conta unha historia dunha personaxe que é unha perdedora. Despois hai unha chea de personaxes, si, pero próximas a ela.

Deixando que son un mal lector e falando doutros personaxes. Hai varios policías cabroncetes no libro, non?

Si, pero en toda novela negra ou en toda novela, establecer diferenzas entre o ben e o mal non te levan polo bo camiño. Penso que todos os personaxes que saen na novela teñen as súas razóns para actuar, non hai liña divisoria entre o ben e o mal. Saen personaxes da Garda Civil que tentan facer o seu traballo da mellor forma posible. Iso inclúe que o seu xeito de actuar acabe por ser moi parecido ao das persoas que se supón que teñen que deter. Pero iso está á orde do día.

Por que nos atraen tanto os perdedores?

É que todos somos perdedores nalgún momento das nosas vidas e moita xente, habitualmente. Sempre nos atraen personaxes que teñen que loitar contra as barreiras, que están cheas de conflitos interiores, que padecen as súas angustias e loitan por saír adiante no seu día a día. A vida é difícil, é complicada, por iso atrae os lectores. A atracción pode vir por aí, pero tamén está o gusto en si polo marxinal, polo perdedor. Eses elementos forman parte da mitoloxía da novela negra. Creo que esta novela transmite dende o comezo unha atmosfera de derrota, de certo drama. Dende o comezo, algo fai que penses que a estes personaxes non lles vai ir nada ben… Pero tentan loitar, evolucionar do mellor xeito posible.

Se falamos de mitoloxía da novela negra, lembro varios detectives dos seus anteriores libros. Horacio Dopico e Alberte Cudeiro. Eses dous, pregunta típica, terán continuidade en futuras obras?

De Horacio, a súa última novela foi de 2006… Aí quedou aparcado. Cudeiro foi un detective que inventei para o Asasinato no Consello Nacional. Realmente, son dúas personaxes totalmente opostas. Un [Cudeiro] ten gustos pola cultura oriental, é vexetariano, non ten vicios e leva unha vida moi ordenado. O outro, pola contra, é un tipo desastroso, moi caricaturesco e prototípico. É unha homenaxe paródica, e próxima ao cómic, da novela negra. Nunca pensei en escribir unha serie de novelas cun mesmo personaxe. Hai outros escritores que si o fan, que si que se senten cómodos nesa faceta e cuxos personaxes van medrando coa obra do propio autor. Eu decidín deixalos aparcados e tampouco sei se os recuperarei ou non algún día. Horacio, por exemplo, xa me pilla un pouco lonxe e penso que sería difícil retomalo nas mesmas claves nas que foron escritas as primeiras novelas.

Quedouse curto no Asasinato do Consello nacional?

Consideras que me quedei curto? [Risos]

Mortos non houbo, pero si escisións, guerra e navalladas. É unha pregunta que fago por buscar polémica.

Home, non sei se quedei curto… O que acontecía na novela era unha ficción, pero evidentemente a realidade demostrou que esas liortas internas, das que eu facía literatura e certa sátira, si que existían, eran reais. Probablemente máis duras e máis fortes… Pero eu daquela intentei facer unha fotografía un chisco satírica da organización en tempos nos que estaban a sufrir unha crise bastante importante despois de perder o poder. Si que se demostrou que, dentro do BNG, había moitas novelas posibles para escribir, aínda que eu escribín a miña sabendo que non estaba a facer unha novela estritamente política. Era unha novela policíaca na que a personaxe principal tiña que aclarar a morte dun militante do BNG, que tampouco é o tema central da novela. Pero suscitou interese e morbo. Pero a xente que buscaba atopar grandes misterios sobre a organización e súa vida interna… Pois non os atopou. Non pretendía ser analista político nin meterme a polemizar cun tema que tampouco coñezo e no que tampouco me interesaba entrar.

Tróuxolle algún problema ou momento tenso esa novela?

Non, non. A reacción que coñecín foi polas críticas que saíron na prensa e polo que me dixo algún lector. Fóra diso, non houbo máis problema… Quizais houbo algún comentario crítico por aí ao que non lle prestei atención, porque non é o meu meterme neses asuntos. A min o que me interesaba era falar de literatura, non de política. Non tiven ningún problema, máis ben ao contrario. Houbo moita xente do BNG que o tomou con moito sentido do humor. Iso si, moita da xente que o tomou con humor… Pois xa non está no BNG. Son cousas que pasan.

Podería facer novelas de todos os partidos. Ten vostedes tramas abraiantes en case todos eles.

Podíase facer unha novela con Baltar, por exemplo… Realmente hai mil historias, pero non daría feito [Ri]. Que veñan outros e descobran as miserias doutros partidos que, clarisimamente, son moito máis graves. Falamos de capítulos de corrupción. No caso do BNG, non había disto. Aí había un conflito de intereses, como na propia vida. A xente lévase ben e lévase mal… Non vai máis alá. Noutros partidos, si que hai problemas coa xustiza, que son bastante máis graves. Estaría ben que alguén se animase a escribir unha novela sobre isto.

Hai un meses, comentábame para unha reportaxe en Praza que tamén se lanzaba ao cómic para poder tocar varios paus e ir tirando. Vostede é xornalista, guionista audiovisual e escritor. Son tres sectores profesionais agora mesmo que viven unha situación marabillosa, non? 

Digamos que o xornalismo e o audiovisual están a pasar un momento de crise absoluta, estamos a ver un nivel insoportable de paro e precariedade. A precariedade xa a había antes, pero vaia… Digamos que se levou a un extremo absoluto. Son sectores moi complicadas. A situación é terrible, para botarse a chorar, sobre todo no relacionado cos traballadores. Vivimos unha sensación de derrota e desánimo enorme. Penso na xente que está marchando, na xente que está orientado o seu futuro laboral cara á cousas que non tiña pensado… E iso é triste.

Ese desánimo contáxiase demasiado?

Si, si. Nótase, sobre todo, de tres ou catro anos para acó. Ao comezo era unha crise… Vaia, non é crise, é o fracaso do sistema, non? Pero, claro… Ao principio tiñamos a sensación de que era algo pasaxeiro, algo que se podía entender e que se podería reordenar. Dalgún xeito, poderíamos tirar cara a diante sen moitos problemas. Pero claro, vas vendo que a xente está a ser expulsada das súas casas por non poder pagar hipotecas ou alugueiros. Ves xente moi válida da miña xeración ou da túa que está sen poder traballar e ves que o nivel económico de todos caeu en picado. En definitiva, ves que todo isto vai en serio. De aquí non vamos saír, isto non vai volver ser o que era.

Quizais temos xa a sensación de permanencia?

Isto xa non vai volver ser como antes e isto ten que ter unha solución que parta de nós. Confiar en que o noso futuro… Confiar o noso futuro a alguén cada catro anos non deixa de ser un rito democrático que está moi ben, pero que non nos leva a ningures. O que máis afecta da crise, máis alá do nivel económico, é o desánimo, a angustia e a depresión que está producindo na xente. Estamos vendo todos os días as noticias… Dise que baixa o consumo de drogas coñecidas como ilegais, pero aumenta o consumo de tranquilizantes. Iso chégate máis. Isto está provocando que a xente estea angustiada e ves algo terrible, que é que cando a xente reacciona, criminalízase a reacción. Estannos a levar a unha situación irrespirable.

Volvamos a cousas menos negras como a novela negra. Que non lle preguntaron nunca sobre o xénero e lle gustaría que lle preguntasen? Se se entrevista a Diego Ameixeiras, parece imposible non preguntar algo a este respecto…

Claro, é que todos os meus libros, agás o que gañou o Xerais [Tres segundos de memoria] son de novela negra. Unha máis puras ca outras, pero si… Ese é o xénero. É un xénero que, creo, segue a ser bastante infravalorado. Para parte da crítica, ou das elites culturais, segue a ser un xénero de divertimento, que só é literatura de consumo. Parte da crítica considera que, cando fas novela negra, o que estás a conseguir é baixar o teu listón. É un tema que, non sei como dicilo… Que me deixa bastante confundido. Iso de que un escritor baixe o nivel… Que quere dicir? Que ti tes máis nivel e que o baixas? No meu caso non é así.

E ese punto de vista non é desprezativo para o lector? Non é como dicirlles aos lectores que non chegan a un nivel ou que tamén reducen as súas posibilidades?

Claro, é que certa parte da crítica, ou das elites culturais, considera que se un libro ou un produto cultural ten un contacto masivo coa xente, xa resulta desprezable. É inxusto. Hai libros que teñen o favor dos lectores e que realmente son libros dunha calidade magnífica. E tamén ao revés, Hai libros que teñen un percorrido pequeno entre os lectores e que son ruíns. E outros autores moi pouco coñecidos teñen unha obra impresionante. Pero a min tampouco me gusta desprezar ningún tipo de expresión cultural simplemente polo feito de que chegue a moita xente. É algo que, instintivamente, unha parte da crítica acaba facendo. Non sei por que razón. Non sei por que todo o masivo acaba por ter mala prensa. Será porque a todos nos gusta sempre ter eses gustos minoritarios, exquisitos…

A exclusividade, en definitiva.

Si, a exclusividade. Podo chegar a entendelo, pero paréceme algo totalmente inxusto. Si é certo que hai moita literatura con ámbito masivo que non hai por onde collela, pero non toda… Nese sentido, penso que eu non teño ningún tipo de prexuízo.

Falemos de Tres segundos de memoria. Ese é o seu libro que nada ten que ver co xénero negro. Podemos poñerlle a etiqueta de relato xeracional, dunha mocidade con problemas determinados. Era do ano 2007, non?

Do 2006.

Vale, pasaron daquela sete anos. Como sería ese libro xeracional, perdoe a etiqueta, se o escribise hoxe, en 2013?

Dende un punto de vista, digamos, formal ou estético, sospeito que sería absolutamente distinto. Fóra diso, creo que a situación que tentei reflectir naquela novela, é hoxe moitísimo peor. Daquela, no 2006, falábase dos que se chamaban mileuristas… Agora, é triste dicilo, sería unha forma de etiquetar unha xeración que tampouco saíra tan mal parada, se a comparamos coa que está a caer agora. A novela seguramente sería máis dura, porque daquela había unha personaxe protagonsita que ten un nivel de estudos aceptable, cunha certa cultura… Con iso supoñíase que tiña garantido a inserción laboral… Pero era unha personaxe en risco de exclusión social, por empregar termos do politicamente correcto. E iso agora está presente en todas partes. Se escribise iso agora… Era unha novela con moito humor, aínda que ten un fondo moi negro e moi triste. A personaxe compartía piso cos colegas, non tiña cartos para pagar o alugueiro… Son circunstancias que forman parte da biografía de moitísima xente, mesmo unha época que se pode lembrar dun xeito entrañable. Por que? Porque era unha situación límite, pero da que se confiaba saír. Dalgún xeito sabía que podía aspirar a cousas mellores e que podía saír adiante. E agora? Francamente… Agora non sei se me podería permitir empregar o humor, vendo o que pasa hoxe, vendo desafiuzamentos, depresión e suicidios… Son cousas sobre as que non me gusta frivolizar. Todo pode verse dun xeito humorístico, pero non me parecería agora pertinente. A personaxe daquela época vive bastante mellor do que se vive hoxe en moitos casos.

Alberto Ramos

Comentarios pechados