Menu Xerais

Iolanda Zúñiga: «Os tempos son chegados, tamén para a ficción»

Iolanda Zúñiga, gañadora do Premio Xerais de Novela 2010 coa novela Periferia, foi entrevistada este sábado no suplemento «Culturas» de La Voz de Galicia polo crítico Ramón Nicolás.

«OUTROS TEMPOS SON CHEGADOS, TAMÉN PARA A FICCIÓN»

A INCORPORACIÓN DE NOVOS FORMATOS ENTRETECIDOS NA FICCIÓN ÉRGUESE COMO CLAVE DUNHA DAS NOVELAS MÁIS AGARDADAS DA TEMPADA

Iolanda Zúñiga representa unha das voces máis heterodoxas e independentes da creación literaria galega. Deu o salto á creación  creación con Vidas post-it (2007) unha recompilación de relatos que agora vai ver unha nova edición, á que seguiu o seu primeiro poemario: Amor, amén (2008). Nuns días verá a luz a súa primeira novela.

A súa primeira novela e xa Premio Xerais. Sorprendida ou confiaba nas posibilidades do texto?

—Albergaba a esperanza de que Periferia chegara a finalista, posto que me embarcara nunha tarefa de rastrexo moi minuciosa, mesmo imprescindible, para elaborar algúns fragmentos nos que era obrigado achegar datos sobre aquela realidade diferente, illada, allea. Quedei satisfeita cando souben que Periferia fora unha das tres novelas elixidas. Pero si, sorprendeume que o xurado a premiara, pois malia que coñeza as súas virtudes tamén sei onde estriban as súas carencias.

En «Periferia» incorpora fragmentos de todo tipo (letras de cancións, textos ensaísticos, anuncios, poemas…) pero sobre todo hai unha enorme presenza de textos tirados da Rede…

—Incorporo todo aquilo que me rodea e, principalmente, todo o que atinxe á realidade que tento describir, todo o que axude a comprender ao lector a idiosincrasia daquel lugar e das súas xentes. É por iso que todos os recursos que enumera van escritos en lingua portuguesa. Soldan o texto galego ao portugués, imprímenlle un carácter de continuidade ao relato e evitan os puntos e á parte. Mais non fago referencia á Rede de xeito deliberado, non premeditei ningunha estratexia, só é un condimento máis da novela, agás que creo que outros tempos son chegados, tamén para a ficción.

Hai quen afirmará que na novela hai escasa ficción (Brown e Simone son uns novos Bonnie and Clyde) e abondosa información…

—Exacto, non segue os patróns habituais dunha novela. E si, hai quen afirmará que máis que unha novela é un documental. Pero non foi algo gratuíto. Elixín, con aleivosía, darlle ao texto unha tintura pseudoxornalística para que a narración fose crible. Pensei que se a avituallaba de moita ficción e pouca información quedaría ridícula e fráxil, sen alicerces. E si, ese tipo de tandém ao Bonny and Clyde encántame. Se non falei máis deles foi porque o número de páxinas xa era abondo elevado, eu estaba cansa e tampouco quería aborrecer o lector.

A música é máis que un «leit-motiv» na novela: un fío polo que deixarse levar…

—A música é o 20% da novela, fóra a ficción e a documentación. Son nove cortes e un bonus track, igual que nalgúns cedés. Sírvome de letras de rap, MPB ou samba para narrar a historia, sen pausa e con afogo, tentando recrear a claustrofobia de vivir en idénticas circunstancias ás dos personaxes. As frases musicais que aparecen entremedias do texto en galego pretenden fornecer de veracidade pasaxes do argumento, xa que moitos deses autores de rap viviron ou viven unha realidade semellante á dos coprotagonistas.

A São Paulo retratada no libro non é a dos folletos das axencias de turismo…

—Non, a São Paulo que interesa aos turistas non vai moito máis alá dunha avenida principal, dúas vistas panorámicas, tres museos e catro liñas de metro. É común que os visitantes non excedan os límites do saudablemente recomendado nin transiten lugares que non aparezan na Lonely Planet. Todas as cidades do mundo agachan os seus extrarradios aos forasteiros, por vergonza, mais ninguén fai nada para amañalo. Os seus gobernantes limítanse a varrer o po debaixo  da alfombra (o último berro en Brasil consiste en separar, mediante muros de contención, as zonas emerxentes das favelas).

Na novela emprega xiria brasileira e numerosos fragmentos sen traducir. Unha aposta pola proximidade lingüística?

-Si, valinme deses recursos porque a proximidade lingüística é innegable. Quen lea en galego non vai ter dificultade para ler en portugués. Porén, creo que a maior parte da novela se sostería só seguindo os fragmentos en galego e obviando os portugueses que, sobre todo, buscan imprimir autenticidade no texto e teñen un papel máis explicaticavo, orientativo.

A ficción ás veces rodéase dunha extrema dureza, teselas dun mosaico que é a vida  real?

—Si, nas nosas vidas mestúrase o bo e o malo, mais no devir biográfico doutras persoas abunda o peor. Estiven alerta para non converter esta ollada descarnada en demagoxía barata. Todo o que relato ten unha base real, e todos sabemos que a realidade soe ser bastante máis cruel que as catro anécdotas que ilustran unha novela, mais aínda descoñezo as palabras precisas coas que describir certos holocaustos que están a devastar o mundo…

O discurso literario é crítico coa sociedade capitalista, a explotación, a exclusión social e implacable co chamado primeiro mundo…

—É o que vin. Non lin ningún manual comunista para estudar como poñer a parir este sistema económico. Non fixo falta. Calquera ser humano que levante a vista por riba do rabaño pode observar o que está a acontecer. Se o capitalismo fora tan brillante, por que o planeta está tan enfermo, tan desolado, tan segregado? Uns poucos vivimos grazas á mala vida que lles damos aos demais.

—«Periferia» tamén somos nós?

—Nós somos tamén periferia. Ou cando menos iso é o que nos fan crer eses outros que son tamén periferia. Situación xeográfica, minoría cultural, subordinación a un Estado… Dubido que a moita da poboación mundial, incluídos os personaxes que saen na novela, lugares como Bruxelas ou Dubái lles digan algo, moito menos cidades como Madrid. Creo que o planeta é arrabalde, que o seu centro non está nesta galaxia e que, de estalo, quizais agora mesmo se sitúe en Pequín e fale chinés mandarín. Somos insignificantes.

Ramón Nicolás

Comentarios pechados